Kultura popularna jest tu sejsmografem nierówności i społecznych napięć. Gdy przyjrzeć się jej najbardziej masowym obrazom, można w nich dostrzec opowieść o przystosowywaniu się i odrzucaniu polskiej transformacji.
Muzyka disco polo wytworzyła adaptacyjną fantazję pozwalającą kompensować biedę w latach 90. Świat według Kiepskich to antyadaptacyjna satyra na uelastycznienie rynku pracy w momencie ogromnego bezrobocia na początku nowego milenium. Kino Patryka Vegi jest cyniczną próbą dostosowania się do systemu poprzez eksploatację lęku i gniewu wobec elit. „Patostreaming” to dystopijna wersja tego cynizmu, która tworzy śmieciową i spaczoną wersję adaptacji.
Tytułowe bezwstydne obrazy to obrazy niskiej jakości, których moc opiera się na umiejętności szybkiej i szerokiej cyrkulacji w mediach. Udaje im się rozbijać inteligenckie reguły smaku, które zakładają, że takie obrazy (a także ludzie przez nie przedstawiani) powinny się raczej „wstydzić” swojego pochodzenia i podporządkować społecznym hierarchiom smaku i wartości.
dr Monika Borys – kulturoznawczyni. Bada współczesną kulturę przez pryzmat klasy, płci i medium. Absolwentka Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu Warszawskiego. W 2019 roku nakładem wydawnictwa W.A.B. wydała książkę Polski bajer. Disco polo i lata 90. – pierwsze w Polsce kompleksowe opracowanie muzyki disco polo opisanej jako element transformacji postkomunistycznej. W 2024 roku obroniła z wyróżnieniem doktorat zatytułowany Obrazy klas ludowych w polskiej kulturze popularnej po 1989 roku, za który otrzymała pierwszą nagrodę im. Inki Brodzkiej-Wald na najlepszą doktorską pracę humanistyczną. W 2025 roku została laureatką nagrody Emma Goldman Snowball Award przyznawanej dla badaczy i badaczek z Europy zajmujących się nierównościami społecznymi i płciowymi.
Premiera: 16 kwietnia 2026
Monika Borys Bezwstydne obrazy. Klasy ludowe w polskiej kulturze popularnej po 1989 roku, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2026
ISBN 978-83-66082-31-1
Zamów książkę: sklep.beczmiana.pl
Publikacja ukazuje się w ramach Serii Wizualnej – wspólnej inicjatywy Fundacji Bęc Zmiana i Instytutu Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego
Publikacja dofinansowana została ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego
O książce napisali
Co łączy praktyka Patryka Vegę i teoretyka Fredrica Jamesona? O co chodziło w śpiewającej kapuście ze „Świata według Kiepskich”? Jaki związek z klasą społeczną mają patostreamy? Monika Borys mówi: Potrzymaj mi stary rocznik „Expressu Poznańskiego” i spieszy z wyjaśnieniami. Mało jest bowiem osób, które w tak zręczny, kompetentny, a przy tym czytelny sposób potrafią pisać o polskiej kulturze popularnej oraz jej socjologicznych i antropologicznych uwikłaniach. Gdyby to od nas zależało (czytaj: gdybyśmy byli bardzo bogaci), autorka wydawałaby nową książkę przynajmniej raz na dwa lata. Tymczasem jest jak jest, niemniej: warto było czekać!
Bartek Przybyszewski, Mateusz Witkowski (Podcastex)
Czego chcą polskie obrazy klasy B: teledyski disco polo, patostreamy, filmy Patryka Vegi i Ferdek Kiepski? Monika Borys z uwagą przygląda się popularnej kulturze wizualnej ostatniego trzydziestolecia, dostrzegając w niej sejsmograf nierówności i klasowych napięć. Po raz kolejny wizualność okazuje się cenną soczewką do uchwycenia podziałów, o których liberałowie wolą nie mówić. Brawurowa analiza Borys to ważny krok w stronę przywracania języka klasowego w polskiej humanistyce.
dr hab. Magda Szcześniak (Instytut Kultury Polskiej UW)
To znakomita rozprawa. Myślowo samodzielna, merytorycznie zaskakująca, interpretacyjnie zadziorna. Autorka bada wizerunki klas ludowych w kulturze popularnej III RP. Zaczyna od analizy lat 90. i pokazuje, że klasy robotniczą i chłopską ustawiono wówczas antagonistycznie względem klasy średniej. Jednak media głównego nurtu zacierały socjalne podłoże antagonizmu klasowego: obrazy kolektywne klasy chłopskiej czy robotniczej (ludzi bez pracy) zamieniono na ujęcia jednostkowe, a w miejsce analizy systemu pojawił się dyskurs o roszczeniowym nastawieniu robotników („homo sovieticus”). Realny konflikt przeniósł się gdzie indziej – na ulice (strajki, blokady dróg) i do kultury popularnej. Właśnie to zbadała Borys. I doszła do wniosku, że w polskim popie konflikt klasowy i estetyczne różnicowanie klas to najczęstsze tematy. Od tych stwierdzeń autorka zaczyna swój wywód. A potem jest coraz konkretniej i coraz ciekawiej.
Prof. dr hab. Przemysław Czapliński
Zajrzyj do książki
Premiera książki w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego
Znaczenie komunikatów niskiej jakości – rozmowa z Moniką Borys w NN6T
Opisuję społeczeństwo klasowej nieświadomości, w którym tożsamości są niepewne i które cierpi na tożsamościowy kryzys – z Moniką Borys, badaczką kultury i autorką książki Bezwstydne obrazy. Klasy ludowe w polskiej kulturze popularnej po 1989 roku rozmawia Bogna Świątkowska w NN6T: nn6t.pl
Premiera w Krakowie
Zapraszamy na spotkanie z Moniką Borys, której najnowsza książka „Bezwstydne obrazy. Klasy ludowe w polskiej kulturze popularnej po 1989 r.” opowiada o popkulturowych reprezentacjach klas ludowych na tle przemian społecznych, politycznych i medialnych, jakie dokonały się i dokonują w ostatnich trzech dekadach w polskiej przestrzeni publicznej.
Rozmowę z autorką poprowadzi Michał Gliński.
Współpraca: Spółdzielnia Ogniwo
Biogramy:
dr Monika Borys – kulturoznawczyni. Bada współczesną kulturę przez pryzmat klasy, płci i medium. Absolwentka Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu Warszawskiego. W 2019 roku nakładem wydawnictwa W.A.B. wydała książkę „Polski bajer. Disco polo i lata 90.” – pierwsze w Polsce kompleksowe opracowanie muzyki disco polo opisanej jako element transformacji postkomunistycznej. W 2024 roku obroniła z wyróżnieniem doktorat zatytułowany „Obrazy klas ludowych w polskiej kulturze popularnej po 1989 roku”, za który otrzymała pierwszą nagrodę im. Inki Brodzkiej-Wald na najlepszą doktorską pracę humanistyczną. W 2025 roku została laureatką nagrody Emma Goldman Snowball Award przyznawanej dla badaczy i badaczek z Europy zajmujących się nierównościami społecznymi i płciowymi.
Michał Gliński – literaturoznawca, krytyk, redaktor. Pomysłodawca i redaktor naczelny antologii Nikt nikomu nie tłumaczy. „Świat według Kiepskich” w kulturze. Publikował rozmowy i teksty w „Dzienniku Literackim”, „Stonerze Polskim”, „Popmodernie”, „Ruchu Literackim”. Członek zarządu Stowarzyszenia Kultura w Pracy. Dawniej współtworzył m.in. Bytom Film Festival, a nie tak dawno portal „Nowy Napis Co Tydzień” i podcast „Nowy Gramofon”. Naukowo zajmuje się romantyzmem i teorią literatury, okazyjnie prowadzi zajęcia na Wydziale Polonistyki UJ.
Czas: 2.06.2026, wtorek, g. 19:00
Miejsce: Spółdzielnia Ogniwo, ul. Smolki 11a, Kraków
Wydarzenie zorganizowane w ramach Funduszu Księgarskiego Krakowa Miasta Literatury UNESCO